บทที่ 05 — AHV ของคุณตอนนี้อยู่ตรงไหน

คำถามที่ได้ยินบ่อยที่สุดเรื่อง AHV คือ “ย้ายกลับไทยแล้วจะได้เงินไหม”

แต่ก่อนจะถึงคำถามนั้น มีคำถามที่ต้องตอบก่อน และเป็นคำถามที่ตอบได้ตั้งแต่วันนี้ ไม่ต้องรอย้าย: ตอนนี้บัญชี AHV ของคุณมีอะไรอยู่ในนั้นบ้าง

คนจำนวนมากไม่เคยเปิดดูเลยจนกระทั่งใกล้เกษียณ แล้วค่อยพบว่ามีปีที่หายไป ซึ่งบางปีแก้ได้ บางปีแก้ไม่ได้แล้ว

ใครอยู่ในระบบ AHV

โดยหลัก ผู้ที่อาศัยหรือทำงานในสวิตเซอร์แลนด์อยู่ในระบบ AHV ภาคบังคับ ไม่ว่าถือสัญชาติอะไร แต่กรณีข้ามประเทศและข้อยกเว้นบางประเภทต้องตรวจแยกกับ Ausgleichskasse

AHV คือเสาที่ 1 ของระบบเกษียณสวิส ทำหน้าที่เป็นฐานขั้นต่ำ ต่างจาก Pensionskasse (2. Säule) ที่ผูกกับการทำงานและนายจ้าง และ Säule 3a ที่คุณเลือกออมเอง

บำนาญคำนวณจากอะไร

มีสองตัวแปรหลัก

หนึ่ง — จำนวนปีที่นับเป็นปีเงินสมทบ ช่วงที่ใช้พิจารณาโดยหลักเริ่มตั้งแต่วันที่ 1 มกราคมของปีถัดจากปีที่อายุครบ 20 ปี จนถึงสิ้นปีปฏิทินก่อนถึง Referenzalter (อายุอ้างอิง) ระยะเวลาครบสำหรับ Rentenskala 44 คือ 44 ปี

สอง — รายได้เฉลี่ยที่ใช้คำนวณ ซึ่งประกอบด้วยรายได้จากการทำงานและเครดิตที่กฎหมายให้นำมาคำนวณ ยิ่งรายได้เฉลี่ยสูง บำนาญยิ่งสูงจนถึงเพดานตามกฎหมาย

ถ้าระยะเวลาส่งเงินสมทบไม่ครบ จะได้รับ Teilrente (บำนาญบางส่วน) ตาม AHV/IV Merkblatt 3.01 ปีเงินสมทบที่ขาดหนึ่งปีทำให้บำนาญลดลงโดยทั่วไปอย่างน้อย 1/44 หรือประมาณ 2.3% และเป็นผลต่อจำนวนที่ได้รับในระยะยาว ไม่ใช่การลดเพียงชั่วคราว

ถ้าขาด 5 ปี ผลคร่าว ๆ อาจมากกว่า 11% แต่จำนวนจริงต้องให้ Ausgleichskasse คำนวณ เพราะ Rentenskala ปีเกิด รายได้เฉลี่ย และองค์ประกอบอื่นมีผลร่วมกัน

จุดที่คนไทยในสวิตเซอร์แลนด์ต้องรู้เป็นพิเศษ

BSV แยกสองคำนี้ออกจากกัน และผลไม่ได้เหมือนกันทุกด้าน

Versicherungslücke คือช่วงที่คุณยังไม่ได้อยู่ในระบบ AHV เช่น ย้ายมาสวิตเซอร์แลนด์ตอนอายุ 32 ปี ช่วงก่อนหน้านั้นคุณไม่ได้อยู่ในระบบสวิสและไม่สามารถย้อนกลับไปจ่าย AHV สำหรับช่วงนั้นได้

Beitragslücke คือช่วงที่คุณอยู่ในระบบ AHV แล้ว แต่ไม่ได้ปฏิบัติหน้าที่จ่ายเงินสมทบในบางปี เช่น หยุดทำงานเป็นเวลานานแต่ไม่ได้ลงทะเบียนเป็น Nichterwerbstätige (ผู้ไม่ได้ประกอบอาชีพ)

ทั้งสองแบบอาจทำให้บำนาญลดลง แต่สาเหตุและวิธีตรวจแก้ต่างกัน

นี่คือเหตุผลที่คนไทยจำนวนมากในสวิตเซอร์แลนด์อาจไม่ได้ Vollrente (บำนาญเต็ม) ไม่ใช่เพราะทำอะไรผิด แต่เพราะย้ายมาหลังอายุ 20 จึงมี Versicherungslücke อยู่ก่อนแล้ว

ข้อเท็จจริงนี้ควรรู้ตั้งแต่ตอนวางแผน เพราะช่วยให้เห็นว่า Pensionskasse และ Säule 3a ต้องรับน้ำหนักมากขึ้นเพียงใด ไม่ควรรอจนถึงวันที่ได้รับตัวเลขบำนาญจริง

อะไรปิดช่องว่างได้ และอะไรช่วยเพิ่มฐานคำนวณ

สองเรื่องนี้ต้องแยกกัน เพราะไม่ได้ทำหน้าที่เหมือนกัน

สิ่งที่อาจช่วยปิด Beitragslücke

• Jugendjahre — เงินสมทบที่จ่ายช่วงอายุ 18–20 ปีอาจนำมาเติมช่องว่างที่เกิดขึ้นภายหลังได้เมื่อเข้าเงื่อนไข
• การเรียกเก็บย้อนหลัง — หากมีเงินสมทบภาคบังคับค้าง Ausgleichskasse เรียกเก็บย้อนหลังได้ไม่เกิน 5 ปี เมื่อพ้นกำหนดแล้วปิดช่องว่างด้วยการจ่ายย้อนหลังไม่ได้
• การทำงานหลัง Referenzalter — ตั้งแต่ปี 2024 เงินสมทบจากการทำงานหลังอายุอ้างอิงอาจนำมาคำนวณใหม่ และภายใต้เงื่อนไขอาจช่วยเติมระยะเวลาที่ขาดได้ Ausgleichskasse จะตรวจตอนพิจารณาคำขอคำนวณใหม่

สิ่งที่เกี่ยวกับรายได้เฉลี่ยและสิทธิในปีที่ประกันอยู่

• Erziehungsgutschriften — ปีที่คุณอยู่ในระบบ AHV และดูแลบุตรอายุต่ำกว่า 16 ปี อาจมีเครดิตเพิ่มในรายได้เฉลี่ยที่ใช้คำนวณ เครดิตนี้ไม่สามารถย้อนกลับไปเติม Versicherungslücke ก่อนย้ายมาสวิตเซอร์แลนด์
• Splitting — รายได้ของคู่สมรสในปีปฏิทินที่สมรสกันจะถูกแบ่งคนละครึ่งเมื่อเกิดเหตุที่กฎหมายกำหนด เช่น การหย่าหรือเมื่อทั้งสองฝ่ายถึงวัยรับบำนาญ Splitting เปลี่ยนรายได้ที่บันทึกให้แต่ละฝ่าย แต่ไม่ได้สร้างปีประกันก่อนคุณเข้าระบบ
• การถือว่าปฏิบัติหน้าที่ผ่านคู่สมรส — คู่สมรสที่ไม่ได้ทำงานอาจถือว่าได้ปฏิบัติหน้าที่ในปีนั้น หากคู่สมรสที่ทำงานจ่ายเงินสมทบอย่างน้อยสองเท่าของเงินสมทบขั้นต่ำและผ่านเงื่อนไขอื่น

รายละเอียดว่าเครดิตหรือรายได้ถูกบันทึกให้ใครและปีใด ต้องดูตามสถานะครอบครัวจริง ไม่ควรนับเองจากจำนวนปีที่เลี้ยงลูกหรือจำนวนปีที่สมรส

กับดักที่พบบ่อยที่สุด

คนที่ไม่ได้ทำงาน ไม่ได้แปลว่าไม่ต้องจ่ายเงินสมทบโดยอัตโนมัติ

โดยหลัก ผู้ที่อาศัยอยู่ในสวิตเซอร์แลนด์แต่ไม่ได้ประกอบอาชีพต้องลงทะเบียนกับ Ausgleichskasse ในฐานะ Nichterwerbstätige และจ่ายเงินสมทบตามเกณฑ์

ข้อยกเว้นสำคัญคือคู่สมรสที่ไม่ได้ทำงาน ซึ่งอาจถือว่าได้ปฏิบัติหน้าที่แล้วเมื่อคู่สมรสที่ทำงานจ่ายเงินสมทบอย่างน้อยสองเท่าของเงินสมทบขั้นต่ำ

ปัญหาคือหลายคนคิดว่าตัวเองเข้าข้อยกเว้นทั้งที่สถานะจริงไม่เข้าเงื่อนไข กว่าจะรู้ก็พ้นช่วงที่เรียกเก็บย้อนหลังได้แล้ว

ถ้าคุณเคยมีช่วงที่ไม่ได้ทำงาน ลาเลี้ยงลูก เรียนต่อ หย่า แยกกันอยู่ เจ็บป่วยเป็นเวลานาน หรือคู่สมรสเสียชีวิต ให้ตรวจช่วงนั้นเป็นพิเศษ

เริ่มที่ IK-Auszug

IK-Auszug คือรายการบัญชี AHV รายบุคคล ขอได้ฟรีจาก Ausgleichskasse

สี่อย่างที่ต้องดู

• ปีไหนมีการบันทึก และปีไหนว่าง
• รายได้ที่บันทึกไว้ตรงกับรายได้จริงหรือไม่
• ช่วงที่เปลี่ยนงานหรือมีนายจ้างหลายราย บันทึกครบหรือไม่
• ปีที่ว่างยังอยู่ในช่วง 5 ปีที่อาจเรียกเก็บเงินสมทบย้อนหลังได้หรือไม่

ถ้าเจอปีที่หายและยังอยู่ในกรอบ 5 ปี นั่นคือเรื่องที่ต้องตรวจสัปดาห์นี้ ไม่ใช่ปีหน้า

ถ้านายจ้างเคยหักเงินสมทบจากเงินเดือนแต่ไม่ส่งต่อ คุณอาจได้รับความคุ้มครองไม่ให้บำนาญลด หากพิสูจน์การหักเงินนั้นได้ จึงต้องเก็บสลิปเงินเดือนและ Lohnausweis ไว้เป็นหลักฐาน

และถ้าจะย้ายกลับไทย ให้ทำเรื่องนี้ตอนยังอยู่สวิตเซอร์แลนด์ เพราะการตามเอกสารเก่ากับนายจ้างเก่าจากประเทศไทยยากกว่ามาก

แล้วย้ายกลับไทย เกิดอะไรขึ้นกับ AHV

ตรงนี้แยกเป็นเส้นทางที่ต่างกัน และสิ่งสำคัญที่ใช้พิจารณาคือสัญชาติ ประเทศที่พำนัก ประวัติเงินสมทบ และสถานะครอบครัว ไม่ใช่ความต้องการของคุณเพียงอย่างเดียว

โดยสรุป ผู้ถือสัญชาติสวิสรวมถึงผู้ถือสองสัญชาติที่มีสัญชาติสวิสอยู่ในเส้นทางการรับบำนาญตามสิทธิ ส่วนผู้ถือสัญชาติไทยเพียงสัญชาติเดียวอาจยื่นขอคืนเงินสมทบได้เมื่อผ่านเงื่อนไข เพราะไทยกับสวิตเซอร์แลนด์ไม่มีความตกลงประกันสังคมระหว่างกัน

คำว่า “อาจยื่นได้” สำคัญค่ะ การถือสัญชาติไทยและทำ Abmeldung ยังไม่ทำให้มีสิทธิอัตโนมัติ ต้องตรวจระยะเวลาสมทบ การย้ายออกถาวร และสถานะของสมาชิกครอบครัวด้วย

รายละเอียดนี้มากเกินกว่าจะย่อไว้ในบทหลัก จึงแยกไว้ต่างหาก

• เงินก้อนหรือรายเดือน สัญชาติเปลี่ยนแผนอย่างไร — อ่าน EP.8 รวมถึง freiwillige AHV/IV และกรณีกลับไทยก่อนวัยเกษียณ
• ลูกหรือคู่สมรสยังอยู่สวิตเซอร์แลนด์ — อ่าน EP.9
• ขั้นตอนยื่นขอคืนเงินสมทบทีละขั้น — เปิดคู่มือ FORM 602.101

ให้อ่านบทนี้ให้จบก่อน แล้วค่อยเลือกเฉพาะเรื่องที่ตรงกับสถานการณ์ของคุณ

ความเห็นของฉัน

ถ้าให้เลือกทำเรื่องเดียวจากบทนี้ ฉันจะเลือกการขอ IK-Auszug

ไม่ใช่เพราะมันสำคัญที่สุดในทางทฤษฎี แต่เพราะเรื่องเงินสมทบย้อนหลังมีกรอบเวลา Ausgleichskasse เรียกเก็บเงินสมทบภาคบังคับย้อนหลังได้ไม่เกิน 5 ปี ส่วนเรื่องอื่นในบทนี้หลายเรื่องยังมีเวลาตรวจเพิ่ม

และ IK-Auszug ขอได้ฟรี ทำได้ตั้งแต่วันนี้ ไม่ต้องรอให้มีแผนย้ายก่อน

อีกเรื่องหนึ่ง ถ้าคุณพบว่าจะไม่ได้บำนาญเต็มเพราะมาถึงสวิตเซอร์แลนด์หลังอายุ 20 อย่าเพิ่งท้อ ตัวเลขนั้นไม่ได้บอกว่าคุณวางแผนพลาด แต่มันบอกว่า Pensionskasse กับ Säule 3a ต้องรับน้ำหนักมากกว่าที่คู่มือทั่วไปสมมติไว้

นี่คือข้อมูลที่นำไปใช้วางแผนได้ ไม่ใช่ข่าวร้ายอย่างเดียว